Encyklopedia

”’Torpedowiec”’ - [[klasa]] niewielkich [[Okręt|okrętów]] przeznaczonych do wykonywania ataków [[torpeda|torpedowych]] na większe okręty nieprzyjaciela. Powstała pod koniec XIX w i używana była do II wojny światowej. Zastąpiona po [[II wojna światowa|II w.ś.]] przez małe [[okręt rakietowy|okręty rakietowe]].

”’Torpedowiec”’ - klasa niewielkich [[Okręt|okrętów]] przeznaczonych do wykonywania ataków [[torpeda|torpedowych]] na większe okręty nieprzyjaciela. Powstała pod koniec [[XIX wiek]]u i budowana była do [[II wojna światowa|II wojny światowej]], zastąpiona później przez inne klasy.

{| align=right

{| align=right

|[[Grafika:Druzki Ngruev 27633738sP4020228.jpg|thumb|300px|Torpedowiec z początku XX wieku - bułgarski “[[Dryzki]]”]]

|[[Grafika:Druzki Ngruev 27633738sP4020228.jpg|thumb|300px|Torpedowiec z początku XX wieku - bułgarski “[[Dryzki]]”]]

== Historia ==

== Historia ==

=== XIX wiek ===

=== XIX wiek ===

Protoplastami torpedowców były [[kuter (okręt)|kutry]] parowe uzbrojone w [[mina wytykowa|miny wytykowe]] albo [[mina morska|miny]] holowane za okrętem. Bodziec powstaniu klasy torpedowców dało dopiero skonstruowanie [[torpeda|torped]] samobieżnych na przełomie lat 60. i 70. XIX wieku. Oprócz uzbrajania w torpedy większych okrętów powstała koncepcja budowy małych i tanich jednostek, dla których torpedy stanowiły jedyne lub główne uzbrojenie. Pierwszym specjalnie zbudowanym torpedowcem był brytyjski [[HMS Lightning (1876)|”Lighting”]] (TB.1) zakładów [[Thornycroft]] z [[1876]]<ref>Podawany niekiedy jako pierwszy torpedowiec norweski “Rap” zbudowany w brytyjskich zakładach [[Thornycroft]] w 1873, został uzbrojony w torpedy samobieżne dopiero w [[1879]]</ref>. Wkrótce po nim liczne torpedowce zaczęły budować także Francja, Niemcy i inne państwa. Zwłaszcza znanymi producentami na świecie stały się brytyjskie firmy Thornycroft i Yarrow, niemiecki Schichau w Elblągu i francuski Normand. Okresem największego rozwoju klasy torpedowców i najliczniejszej ich budowy były lata [[1880]]-[[1905]].

Protoplastami torpedowców były [[kuter (okręt)|kutry]] parowe uzbrojone w [[mina wytykowa|miny wytykowe]] albo [[mina morska|miny]] holowane za okrętem. Bodziec powstaniu klasy torpedowców dało dopiero skonstruowanie [[torpeda|torped]] samobieżnych na przełomie lat 60. i 70. XIX wieku. Oprócz uzbrajania w torpedy większych okrętów powstała koncepcja budowy małych i tanich jednostek, dla których torpedy stanowiły jedyne lub główne uzbrojenie. Pierwszym specjalnie zbudowanym torpedowcem był brytyjski [[HMS Lightning (1876)|”Lighting”]] (TB.1) zakładów [[Thornycroft]] z [[1876]]<ref>Podawany niekiedy jako pierwszy torpedowiec norweski “Rap” zbudowany w brytyjskich zakładach [[Thornycroft]] w 1873, został uzbrojony w torpedy samobieżne dopiero w [[1879]]</ref>. Wkrótce po nim liczne torpedowce zaczęły budować także Francja, Niemcy i inne państwa. Zwłaszcza znanymi producentami na świecie stały się brytyjskie firmy Thornycroft i Yarrow, niemiecki Schichau w [[Elbląg]]u i francuski Normand. Okresem największego rozwoju klasy torpedowców i najliczniejszej ich budowy były lata [[1880]]-[[1905]].

Torpedowce końca XIX wieku zwykle miały [[wyporność]] od kilkudziesięciu do 100 [[tona|ton]], rzadziej do 200 ton. Pojedynczo budowano jednostki większe. Uzbrojenie stanowiły 1-3 [[wyrzutnia torpedowa|wyrzutnie torped]] i, poza najmniejszymi jednostkami, małokalibrowe działka (do 37-47 mm). Często stosowano jedną stałą wyrzutnię torped na [[dziób okrętu|dziobie]], ponadto wyrzutnie obrotowe na pokładzie. Typowym kalibrem torped był 356 mm (14 cali), później 450-457 mm. Większość osiągała prędkość od kilkunastu do 24 [[węzeł (jednostka prędkości)|węzłów]]. Długość kadłuba wynosiła poniżej 50 m.

Torpedowce końca XIX wieku zwykle miały [[wyporność]] od kilkudziesięciu do 100 [[tona|ton]], rzadziej do 200 ton. Pojedynczo budowano jednostki większe. Uzbrojenie stanowiły 1-3 [[wyrzutnia torpedowa|wyrzutnie torped]] i, poza najmniejszymi jednostkami, małokalibrowe działka (do 37-47 mm). Często stosowano jedną stałą wyrzutnię torped na [[dziób okrętu|dziobie]], ponadto wyrzutnie obrotowe na pokładzie. Typowym kalibrem torped był 356 mm (14 cali), później 450-457 mm. Większość osiągała prędkość od kilkunastu do 24 [[węzeł (jednostka prędkości)|węzłów]]. Długość kadłuba wynosiła poniżej 50 m.

=== I wojna światowa ===

=== I wojna światowa ===

Podczas [[I wojna światowa|I wojny światowej]] i w latach bezpośrednio ją poprzedzających budowano już niewielkie ilości torpedowców; głównie używano starszych okrętów. Nowe jednostki budowali przede wszystkim Niemcy, do operacji przybrzeżnych we Flandrii. Torpedowce okresu wojny miały do 300 ton wyporności i prędkość do 29 węzłów, a kaliber dział sięgnął 75 mm - 88 mm (należy wspomnieć, że Niemcy, Francuzi i Rosjanie budowali też większe okręty klasyfikowane oficjalnie jako “duże torpedowce” lub “torpedowce eskadrowe”, lecz zalicza się je powszechnie do odrębnej klasy niszczycieli).

Podczas [[I wojna światowa|I wojny światowej]] i w latach bezpośrednio ją poprzedzających budowano już niewielkie ilości torpedowców; głównie używano starszych okrętów. Nowe jednostki budowali przede wszystkim Niemcy, do operacji przybrzeżnych we [[Flandria|Flandrii]]. Nowe torpedowce okresu wojny miały do 300 ton wyporności i prędkość do 29 węzłów, a kaliber dział sięgnął 75 mm - 88 mm (należy wspomnieć, że Niemcy, Francuzi i Rosjanie budowali też większe okręty klasyfikowane oficjalnie jako “duże torpedowce” lub “torpedowce eskadrowe”, lecz zalicza się je powszechnie do odrębnej klasy niszczycieli).

=== II wojna światowa ===

=== II wojna światowa ===

Po I wojnie światowej budowano w dalszym ciągu niewiele nowych jednostek klasy torpedowców. Zostały one wyparte z jednej strony przez silniejsze i bardziej uniwersalne niszczyciele, a z drugiej przez mniejsze i szybsze [[Kuter torpedowy|kutry torpedowe]], stanowiące powrót do koncepcji torpedowców jako małych i tanich okrętów. Z drugiej strony, [[traktat londyński (1930)|traktat londyński]] z 1930, ograniczający zbrojenia morskie, zezwalał na budowę torpedowców o wyporności do 600 ton bez ograniczeń, nakładając jednocześnie ograniczenia ilościowe na niszczyciele, co spowodowało ograniczony renesans tej klasy i budowę nowoczesnych jednostek przez Włochy, Francję i Japonię. Oprócz tych państw, nowe torpedowce budowano w [[III Rzesza|III Rzeszy]].

Po I wojnie światowej budowano w dalszym ciągu niewiele nowych jednostek klasy torpedowców. Zostały one wyparte z jednej strony przez silniejsze i bardziej uniwersalne niszczyciele, a z drugiej przez mniejsze i szybsze [[Kuter torpedowy|kutry torpedowe]], stanowiące powrót do koncepcji torpedowców jako małych i tanich okrętów. Z drugiej strony, [[traktat londyński (1930)|traktat londyński]] z 1930, ograniczający zbrojenia morskie, zezwalał na budowę torpedowców o wyporności do 600 ton bez ograniczeń, nakładając jednocześnie ograniczenia ilościowe na niszczyciele, co spowodowało ograniczony renesans tej klasy i budowę nowoczesnych jednostek przez Włochy, Francję i Japonię. Oprócz tych państw, nowe torpedowce budowano w [[III Rzesza|III Rzeszy]].

W okresie [[II wojna światowa|II wojny światowej]] torpedowce były jeszcze używane w stosunkowo niewielkich ilościach przez Niemcy, Włochy, Francję i Japonię oraz mniejsze państwa, głównie do zadań drugorzędnych, np. [[eskorta konwoju|eskortowych]]. Po II wojnie światowej klasa ta ostatecznie zanikła, używano jedynie przez pewien czas istniejących okrętów. Torpedowce okresu II wojny światowej miały ok. 600-950 ton wyporności, prędkość do 35 [[Węzeł (jednostka prędkości)|węzłów]]. Uzbrojenie torpedowców stanowiło do 6 obrotowych [[wyrzutnia torpedowa|wyrzutni torpedowych]] kalibru do 533 mm

W okresie [[II wojna światowa|II wojny światowej]] torpedowce były jeszcze używane w stosunkowo niewielkich ilościach przez Niemcy, Włochy, Francję i Japonię oraz mniejsze państwa, głównie do zadań drugorzędnych, np. [[eskorta konwoju|eskortowych]]. Po II wojnie światowej klasa ta ostatecznie zanikła, używano jedynie przez pewien czas istniejących okrętów. Prawdopodobnie jako ostatnie weszły do służby dwa duńskie okręty typu ”Huitfeld” w [[1947]] (rozpoczęte przed wojną).

i do 3 dział kalibru 100 - 105 mm (japońskie - 120 mm). Wyjątkiem były niemieckie większe okręty [[Torpedowce typu 1939|typu 1939 (”Elbing”)]], klasyfikowane jako “torpedowce floty”, lecz będące w istocie małymi niszczycielami<ref>Warto zauważyć, że również Francuzi w okresie międzywojennym klasyfikowali średniej wielkości niszczyciele jako “torpedowce eskadrowe” (”torpilleur d’escadre”), a jedynie duże jako “kontrtorpedowce”. Z kolei w języku rosyjskim jedynym określeniem niszczycieli jest “torpedowiec eskadrowy” (w skrócie: ”esminec”)</ref>.

Torpedowce okresu II wojny światowej miały ok. 600-950 ton wyporności, prędkość do 35 [[Węzeł (jednostka prędkości)|węzłów]]. Ich uzbrojenie stanowiło do 6 obrotowych [[wyrzutnia torpedowa|wyrzutni torpedowych]] kalibru 450-533 mm

i do 3 dział kalibru 100-105 mm (japońskie - 120 mm). Wyjątkiem były niemieckie większe okręty [[Torpedowce typu 1939|typu 1939 (”Elbing”)]] (1300 t), klasyfikowane jako “torpedowce floty”, lecz będące w istocie małymi niszczycielami<ref>Warto zauważyć, że również Francuzi w okresie międzywojennym klasyfikowali średniej wielkości niszczyciele jako “torpedowce eskadrowe” (”torpilleur d’escadre”), a jedynie duże jako “kontrtorpedowce”. Z kolei w języku rosyjskim jedynym określeniem niszczycieli jest “torpedowiec eskadrowy” (w skrócie: ”esminec”)</ref>.

=== Użycie w Polsce ===

=== Użycie w Polsce ===

Polska Marynarka Wojenna posiadała w okresie międzywojennym 6 poniemieckich torpedowców, wycofanych z użytku w tej roli jeszcze w latach 30. z uwagi na przestarzałość: [[ORP Kaszub (1921)|ORP Kaszub]], [[ORP Krakowiak (1921)|ORP Krakowiak]], [[ORP Kujawiak (1921)|ORP Kujawiak]], [[ORP Mazur (1922)|ORP Mazur]], [[ORP Podhalanin]], [[ORP Ślązak (1921)|ORP Ślązak]].

Polska Marynarka Wojenna posiadała w okresie międzywojennym 6 poniemieckich torpedowców, budowy z okresu I wojny światowej, wycofanych z użytku w tej roli jeszcze w latach 30. z uwagi na przestarzałość: OORP [[ORP Kaszub (1921)|“Kaszub“]], [[ORP Krakowiak (1921)|“Krakowiak“]], [[ORP Kujawiak (1921)|“Kujawiak“]], [[ORP Mazur (1922)|“Mazur“]], [[ORP Podhalanin|”Podhalanin”]], [[ORP Ślązak (1921)|“Ślązak“]].

{{przypisy}}

{{przypisy}}